حکمت و جامعه

به گزارش خبرنگار مهر، در ادامه سلسله نشستهای مرکز افکارسنجی و رصد فرهنگی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، نشست "مسئله‌شناسی فرهنگی؛ رویکردی میان‌رشته‌ای" روز شنبه نهم بهمن‌ماه 1389 با حضور سید مجید امامی مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق (ع) در این پژوهشگاه برگزار شد.

امامی در آغاز سخنان خود با اشاره به رویکرد میان‌رشته‌ای در بحث مسئله‌شناسی گفت: ما همواره در حوزه‌های گوناگون به دنبال بررسی مسایل هستیم. اما به نظر بسیاری از روش‌پژوهان در علوم اجتماعی نه تنها پژوهش با مسئله آغاز نمی‌شود بلکه با ضد مسئله آغاز می‌شود هر چند از سوی دیگر بسیاری از پژوهشگران نیز بر مسئله‌شناسی تأکید بسیاری می‌کنند.

وی افزود: باید میان مسئله، مشکل، ایده، موضوع، دغدغه و معضل تفاوت قائل شد چرا که به نظر می‌رسد مسئله فراتر از یک مفهوم بسیط است و بیشتر بیانگر کیفیت است تا کمیت. همچنین دستور کار نیز امری فراتر و پس از مسئله است. در واقع کارآفرینان سیاست عمومی باید مسئله‌ها را به دستور کار تبدیل کنند که برای این کار باید شور و  شوقی در جهت حل مسایل وجود داشته باشد.

مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق ادامه داد: مهمترین چالش در رابطه با نظریه‌های شناخت مسئله، چالش عینیت و ذهنیت است. بحث نظری دیگر در این حوزه به سه رهیافت اثباتی، انتقادی و تفسیری باز می‌گردد که هر یک از آنها در بحث از مسئله‌شناسی تأثیرات گوناگونی بر جای خواهند گذاشت.

وی تصریح کرد: همه مردم مسئله‌دان هستند و سعی می‌کنند مجموعه‌ای از امور را که می‌بینند همچون یک مسئله مورد بحث قرار دهند. اما در مسئله‌یابی، مسایل به شکل روش‌مند مورد بررسی قرار می‌گیرند و در نهایت در مسئله‌شناسی، مسایل پرورانده می‌شوند.

این پژوهشگر فرهنگ و ارتباطات در ادامه به موضوع مسئله‌شناسی در دانش منطق پرداخت و گفت: در منطق سنتی گفته می‌شود که باید تحریر محل نزاع کرد. همچنین در تفکر نقدی ما نیازمند شناخت اصلیترین مسئله و مدعای طرح شده‌ایم. بنابراین در این راستا به کمک شناسایی و بررسی دلایل، ابهام‌زدایی، شناسایی پیش‌فرضهای توصیه‌ای (سرنخها)، شناسایی پیش‌فرضهای توصیفی، مغالطات، علیت و اطلاعات محذوف می‌توان مسایل را مورد بررسی قرار داد.

وی سپس به بحث مسئله‌شناسی در دانش سیاستگذاری عمومی اشاره کرد و یادآور شد: در دانش سیاستگذاری عمومی اصلیترین مرحله، شناخت مسئله است اما باید توجه داشت که ما فقط مسایل را مشاهده نمی‌کنیم بلکه آنها را ساخت‌دهی نیز می‌کنیم. در این مرحله تحلیلگر با پیامدهای یک سیاست مواجه شده و یک مشکل پیچیده، مبهم و فرساینده را تجربه می‌کند، مشکلی که سراسر یک وضعیت را فراگرفته و آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

امامی با تأکید بر تحلیل سیاستی در تصمیم‌گیریها خاطرنشان کرد: تحلیل سیاستی یک فعالیت عقلانی است که در طول یک فرآیند سیاسی به انجام می‌رسد. این فرآیند سیاست‌گذاری دارای پنج مرحله اساسی است که عبارتند از تهیه دستور کار، تنظیم سیاست، اقتباس سیاست، تحقق سیاست و برآورد سیاست.    

مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق سپس به مصادر و سرچشمه‌های یک مسئله اشاره کرد و گفت: بحرانهای فرهنگی اجتماعی، منافع افراد و گروههای صاحب نفوذ و آرمانها و ایدئولوژیها در بحث از مصادر و سرچشمه‌های یک مسئله اهمیت بسیاری دارند. همچنین بحث مناسبات قدرت از دیگر عوامل مؤثر در مسئله‌شناسی است.

وی ادامه داد: مشاهده مسئله، تحلیل و در نهایت تفکیک مسایل باید در مسئله‌شناسی مورد توجه قرار گیرند که این تفکیک باید به لحاظ محتوایی، بخشی، جمعیت هدف و شرح وظایفی صورت گیرد. همچنین در بحث از مسئله‌شناسی در سیاستگذاریهای عمومی، می‌توان از منظر رهیافتهای گوناگونی چون رهیافت ارزشی و هنجاری، رهیافت عینی، رهیافت نظری و منافع، رهیافت تجربه‌ای و رهیافت دموکراتیک به مسایل نگریست.

این پژوهشگر فرهنگ و ارتباطات خاطرنشان کرد: در پارادایمهای جدید مدیریت استراتژیک اساساً به مسئله نمی‌پردازند چرا که از این منظر اصل در محیط بر تلاطم و آشفتگی است و در آن روشهایی مانند روندپژوهی و نمودار و نیز طرح‌ریزی یا آینده‌نگاری مرجع مورد نظر قرار می‌گیرند. در این نگاه مسئله‌شناسی سازمان، نوعی خبر از محیط و آینده نامحتومی است که در صورت عدم هماهنگی با تغییرات آن، زوال سازمان حتمی خواهد بود.

وی در ادامه به دانش جامعه‌شناسی در رابطه با مسئله‌شناسی اشاره کرد و یادآور شد: ما در دانش اجتماعی با مسئله‌های خود وارد جامعه می‌شویم. از سوی دیگر نظریه اجتماعی بر مسئله‌شناسی نیز تأثیر می‌گذارد.

امامی افزود: در جامعه‌شناسی فرهنگی، فرهنگ به مثابه یک رویکرد مورد استفاده قرار می‌گیرد نه به عنوان یک موضوع. در حالیکه در جامعه‌شناسی فرهنگ، فرهنگ به عنوان یک موضوع مورد بررسی قرار می‌گیرد و در آن سعی می‌شود که هرگز موضوع با مسئله خلط نشود.

وی در پایان با تأکید بر اهمیت مسئله‌شناسی در نظام فرهنگی امروز ایران گفت: به نظر من ما در نهادهای کلان سیاستگذاری خود باید با مدلهای سیاسی مسئله‌شناسی کنیم و در حوزه‌های بخشی مثل وزارتخانه‌ها با مدلهای جامعه‌شناختی این کار را انجام دهیم.